Lidhu me ne

Temporal

Filmat shqiptarë të epokës komuniste: fyes dhe denigrues apo trashëgimi kinematografike?

Filmat shqiptarë të epokës komuniste: fyes dhe denigrues apo

A duhet që filmat shqiptarë të prodhuar gjatë periudhës së errët komuniste të vendit të dërgohen në koshin e mbeturinave? Disa mendojnë kështu, por të tjerët – veçanërisht aktorët që luajtën në to – nuk pajtohen.

Sidita Trimi

Në mars 2017, Instituti Shqiptar për Studimin e Krimeve dhe Pasojave Komuniste (ISCC) i përcolli një propozim parlamentit shqiptar që kërkonte ndalimin e transmetimit në televizionin shqiptar të filmave të prodhuar gjatë periudhës komuniste, nga 1945-1991.

Propozimi ngjalli shumë polemika dhe nxiti debat serioz publik rreth dekomunizimit në publikun shqiptar.

Agron Tufa, drejtori i ISCC, argumentoi se shfaqja e filmave të epokës komuniste të ngarkuar me propagandë komuniste “mban gjallë dhe aktivizon nostalgjinë për diktaturën” dhe “i bën dëm të madh shëndetit publik”.

Sipas Tufës, filmat dhe dokumentarët e kohës së komunizmit “janë një katastrofë etike dhe estetike që prek brezin e ri”. Ai thotë se filmat, të cilët shpesh e portretizojnë regjimin komunist si “jo aq të keq” janë problematikë dhe mashtrues veçanërisht për të rinjtë që nuk janë të mirëinformuar për mizoritë e epokës komuniste për shkak të një boshllëku në kurrikulat shkollore.

Gjeto Vucaj, ish i burgosur politik, konfirmon se ka një boshllëk në planprogram. “Kjo është pika më e dobët, brezat e rinj nuk dinë asgjë për atë që ka ndodhur sepse librat shkollorë nuk kanë asgjë për të [çfarë ka ndodhur gjatë regjimit komunist]. Ata [brezat e rinj] nuk e dinë se çfarë ishte komunizmi”.

Në mbështetje të nismës ISCC, Erald Kapri, anëtar i Këshillit të Ankesave pranë Autoritetit të Medias Audiovizive, përgjegjës për etikën në industrinë e medias në Shqipëri, argumentoi se vendi duhet të ndjekë shembullin e vendeve të tjera ish-komuniste si Hungaria, Çekia, Polonia, Rumania dhe Bullgaria, të cilat kanë vendosur ndalimin e transmetimit të filmave të epokës komuniste që konsiderohen si propagandë.

Drafti i dërguar në parlamentin shqiptar kërkonte rregullim me ligj, për ndalimin e propagandës së drejtpërdrejtë dhe rregullimin e çështjeve të të drejtave të autorit që rrjedhin nga prodhimet kinematografike të epokës komuniste, si ‘Tomka dhe shokët e tij’ të vitit 1977, një nga filmat më të njohur shqiptarë, i cili – si shumë të epokës – përqendrohet në rezistencën ndaj nazistëve gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Një tjetër klasik i epokes (dhe përpjekje shumë më haptazi propagandistike) daton gjithashtu nga viti 1977: ‘Shëmbja e idhujve’ ku mësuesi përparimtar në një fshat të largët pengohet në punën e tij nga pleqtë e komunitetit të kapur pas bestytnive të vjetra.

Duke qenë se filmat dhe dokumentarët e realizuar në kohën e komunizmit prodhoheshin nën pronësinë e shtetit, e drejta e autorit nuk ekzistonte. Pas rënies së regjimit komunist, e drejta e autorit iu kalua Qendrës Kombëtare Shqiptare të Kinematografisë, e cila zëvendësoi ish-KinoStudio.

Sot, kanalet televizive blejnë të drejtën e transmetimit të filmave të epokës komuniste nga Qendra Kombëtare Shqiptare e Kinematografisë, e cila ndan çdo fitim të krijuar me aktorët që luajtën në filma dhe OJQ-të që përfaqësojnë interesat e aktorëve.

Në këtë mënyrë, filmat vazhdojnë të transmetohen pa censurë, në çdo kohë, në kanale të ndryshme televizive shqiptare. ISCC e kundërshton këtë dhe kërkon që institucionet shtetërore të menaxhojnë trashëgiminë e filmit komunist të vendit dhe të rregullojnë të drejtat e autorit të transmetimit dhe filmit në përputhje me kushtetutën aktuale të Shqipërisë dhe parimet demokratike që promovon kushtetuta.

“Epoka e artë e kinematografisë shqiptare”

Shumë producentë filmash, kritikë filmi dhe aktorë që luajtën në filmat e epokës komuniste e kritikuan propozimin. Kolec Traboini, skenarist i KinoStudio gjatë epokës komuniste, e konsideroi propozimin të papranueshëm pasi “një gjë është të urresh komunizmin dhe tjetër është të njohësh realitetet e kohës”.

Veç kësaj, ish-aktorët shprehën nostalgjinë për kohën kur arti lidhej me emocione, dashuri dhe sakrifica të vërteta. Aktrimi i mirë, personazhet autentikë dhe thëniet e paharrueshme mbeten në kujtesën e apasionistëve të filmit, të cilët pavarësisht nga ndjenjat e tyre antikomuniste kanë nostalgji për filmat e kohës, të cilësuar shpesh si “epoka e artë e kinematografisë shqiptare”.

Shumica e filmave më të mirë të Shqipërisë janë prodhuar gjatë epokës komuniste dhe ndalimi i këtyre filmave do të nënkuptonte një fshirje pothuajse të plotë të trashëgimisë kinematografike të Shqipërisë. Do të nënkuptonte gjithashtu humbjen e punës së një brezi të shkëlqyer kineastësh.

Siç argumentoi Mark Cousins, regjisor, kritik filmi dhe këshilltar në Albanian Cinema Project: “Filmat nuk kryen krimet e epokës së Hoxhës. Ata nuk janë më të mirë apo më keq se koha e tyre” dhe “ato janë dëshmi e asaj që është menduar dhe ndjerë”. Prandaj, ndalimi i rreth 200 filmave të prodhuar nga Instituti Shqiptar i Filmit nga viti 1945 dhe më pas nga KinoStudio nga viti 1952 e në vazhdim do të ishte një mënyrë kundërproduktive për të trajtuar plagët e së shkuarës.

Ray Edmondson, autor i Udhëzimeve të Përgjithshme për Mbrojtjen e Trashëgimisë Dokumentare dhe anëtar bordi i Projektit të Kinemasë Shqiptare ndërkohë shkroi: “Censura e së kaluarës nuk funksionon kurrë dhe është në kundërshtim me të gjithë nocionin e ruajtjes dhe aksesit arkivor, ndaj programeve si Memory of the Word, dhe ndaj qëndrimit të organeve si UNESCO.”

Në fund, propozimi nuk mori mbështetjen e pritur as nga parlamenti, as nga artistët që luajtën në filmat e kohës së komunizmit.

Vetëm ish të burgosurit politikë dhe disa organizata të shoqërisë civile si Instituti për Demokraci, Media dhe Kulturë (IDMC) e mbështetën atë. Dhe pas gjithë vëmendjes dhe reagimit mediatik që mori iniciativa, ajo u rrëzua në heshtje.

Me teper

Radar10 orë më herët

“Kjo betejë do të fillojë së shpejti”, Evi Kokalari del me paralajmërimin e fortë

Aktivistja shqiptare-amerikano, Evi Kokalari, e cila i është bashkuar “Foltores” së ish-kryeministrit Sali Berisha, ka dalë me paralajmërimin e radhës....

Radar10 orë më herët

Xhelal Mziu: Mbarova universitetin me 10-ta, kam doktoraturë

Politikani Xhelal Mziu ka komentuar për herë të parë deklaratat e atyre që e quajnë si një njeri “të pa...

Stil10 orë më herët

9 gjërat që bëjnë çiftet e lumtura dhe që janë kaaq të thjeshta

Dëgjojmë të flitet shumë për çiftet e lumtura dhe se si ata e mbajnë gjallë marrëdhënien e tyre. Më poshtë...

Stil10 orë më herët

Bora Zemani reagon për herë të parë: Mos e dënoni Donaldin as unë s’po e bëj

Bora Zemani ka reaguar për herë të parë pas zhurmës mediatike, sidomos pas mbrëmjes që kaloi. “Ju lutem qetësohuni. Edhe...

Radar11 orë më herët

Festat pa kuptim si ‘Nata e Bardhë’, flet historiani Hasan Bello: Nuk ka nevojë që të shpikim festa çdo 5-6 vite

Festat pa kuptim si ‘Nata e Bardhë’, flet historiani: Përdoren për marketing politik, në dasma nuk merret vesh nëse martohet...

Radar11 orë më herët

Akuzohet si bashkëpunëtore në krimet seksuale të Jeffrey Epstein, ç’duhet ditur për gjyqin ndaj Ghislaine Maxwell

Gjyqi penal ndaj personazhit të njohur britanike, Ghislaine Maxwell, është duke u zhvilluar në Nju Jork. Ajo akuzohet për trafikim...

Stil11 orë më herët

Keni bllokim, ngushtim apo çarje të enëve të gjakut?

Çfarë është angiografia (angiogrami)? “Angio” është një term mjekësor për enët e gjakut, dhe “grafika” ka të bëjë me fotografitë...

Stil11 orë më herët

Sa e sigurtë është një lindje natyrale pas asaj cezariane?

Sapo një grua lind me seksion cezarian, përpjekja për një lindje tjetër në mënyrë natyrale është shumë më e rrezikshme...

Stil11 orë më herët

7 gjërat që i ndodhin trupit tuaj nëse hani çdo ditë qepë

Qepët janë përdour që në lashtësi. Egjiptianët e lashtë besonin se përfaqësonte përjetësinë me ndërtimin e saj prej dy shtresash...

Stil11 orë më herët

Shtrëngim zemre? Si t’i mbijetoni një ataku!

Ataku kardiak jo vetëm që konsiderohet si ‘vrasësi i heshtur’, shenjat e tij ndryshojnë nga burrat tek gratë, e ndonëse...

Facebook