Lidhu me ne

Kioske

Kadare, leximi dhe rileximi

agim-baci

Ka një mendim shumë të përhapur kur vjen puna për Ismail Kadarenë: ai ishte shkrimtar për “atë kohë”, thuhet rëndom, duke shënjuar kështu me “atë kohë” pikërisht periudhën nën diktaturë. Në fakt, pasi kanë kaluar 25 vite ndryshimesh politike, e padyshim edhe leximesh, vlen të pyesim: a ishte Kadare shkrimtar i gatuar të shkruante në dykuptimësi brenda një regjimi, apo si i tillë ishte kuptuar vetëm nga lexuesi i kohës?

Duhet të pohojmë qysh në fillim se, për njeriun në atë regjim, i tulatur nga jeta e kufizuar dhe pa liri, letërsia mbetej gjithnjë një dritare e mirë, të paktën për të ëndërruar. Në këtë këndvështrim, i ndërtuar sipas stilit “as…as – edhe … edhe”, teksti kadarean lë hapësirë për ndërfutjen e lexuesit gjatë kohës së leximit. Si i tillë, në ndërtimin e tij stilistik, Kadare ofronte mundësinë që shumë shqiptarë të lexonin në atë kohë alegori, dykuptimësi, fantazi dhe të hamendësonin edhe për ironi të autorit me sistemin.

Të mos harrojmë se në atë kohë kishim të bënim me bashkëqytetarë që vinin çdo ditë e më shumë drejt absurdit të sistemit, i cili mënjanonte çdo gjë që vinte nga të menduarit, e ku liria po bëhej një diamant i pamundshëm për t’u pasur apo përdorur. Pikërisht këto tekste me stil alegorik, me ironi, dhe me asosacion, bënë që shumë shqiptarë ta shihnin artin e Kadaresë si dritare për të menduar ndryshe.

Por çfarë ndodhi pas vitit 1990? Shqiptarët u ndeshën në të njëjtin moment me gjithçka të ndaluar më parë. Kështu që në vend të ëndërrimit, që ua jepte letërsia, vendin e zuri pamja apo prekja me dorë e botës. Dukej sikur nuk kishte më vend për shumë fantazi. E natyrisht, gjuha elgorike, ironia, apo asosacioni nuk kishin më të njëjtën vëmendje nga lexuesi, apo të shkaktonin të njëjtin ëndërrim si në mungesë lirie, sepse muri që i ndante më parë nga këto hapa tashmë nuk ekzistonte më tek lexuesi i Kadaresë.

Ka nga ata që pyesin: po vetë Ismail Kadare, çfarë mendonte për letërsinë e tij? Kujtimet e së shoqes Helenës, bisedat e botuara me Eric Faye, Alain Bosque dhe sidomos në librin “Ftesë në studio”, tregojnë se ka qenë gjithnjë në një dyzim, jo të varur nga ai. Sipas kujtimeve të vetë autorit, esse-ve të mëvonshme apo dialogjeve të ndryshme, ai ka rrëfyer se kishte ndërmend gjithë mekanizmin e sistemit për leximin e tekstit, kishte lexuesin e huaj dhe padyshim kishte lexuesin shqiptar me të cilin ai lidhte përditshmërinë e tij. Megjithatë, krijimtaria e pas vitit 1990, me fabulat që i përkasin vetëm “asaj kohe”, e paraqesin Kadarenë si pjesë e “burgut alegorik”. Por, me meritën që përmes stilit të tij alegorik të nxiste  për të ëndërruar “jashtë burgut” që jetuan lexuesit e tij për rreth 30 vite që ai shkroi në atë sistem.

Në këtë pikë, lexuesi, e sidomos autori, janë përballë pyetjes thelbësore: a do të rilexohet Ismail Kadare? Në ndihmë të kësaj pyetjeje vjen koncepti i “horizontit të pritjes”, i studiuesit Hans-Robert Jauss, i cili shpjegon përmes këtij koncepti pikërisht pikëtakimet e ndryshme të leximit dhe lexuesve përmes të njëjtit tekst. (Horizonti i pritjes, sipas Jauss, lidhet me mënyrën sesi një lexues kupton, dekodifikon dhe vlerëson një tekst të caktuar në bazë të kodeve të veçanta, të cilat më së shumti lidhen me kohën kur është shkruar vepra, pra me sfondin historik të një teksti letrar. Dhe ndryshimi i pritshmërive është pikërisht në faktin se, lexuesi nuk është më ai i burgosuri i botës së regjimit por jeton në një status tjetër politik).

Studiuesi Behar Gjoka, në studimin e tij “Kadare i rilexuar”, kërkon me të drejtë shmangien e leximit patriotik nga veprat e Kadaresë. E po të kemi parasysh lexuesin dhe mësuesit e përgatitur të asaj shkolle deri në vitin 1990, por edhe disa vite më pas, kërkesa e kritikut Gjoka duket e domosdoshme.

Nga leximet e shumta mbi veprat e Kadaresë, hasen shumë lexime që lidhen më shumë me atë si person, se sa me veprën e tij. Leximet ideologjike deri në vitin ’90, dhe të po asaj shkolle që vazhduan më pas, nuk kanë mundur ta sjellin Kadarenë në domosdoshmërinë e “leximit në liri”. Kjo edhe për faktin se, ende ai është shumë i lexuar po nga ata që e kanë jetuar atë kohë dhe e ndaj e lexojnë ende me “ata syze”.

Ka nga ata që këmbëngulin në disidencën e tij, ose në të kundërtën. Vetë Ismail Kadare ka pohuar se nuk e ka parë veten si disident. Gjithashtu, ka pohuar se, ka vendosur t’i paguajë taksën sistemit, për të qëndruar në lirinë e tij krijuese. “…Mbetej zgjidhja e tretë: taksa. Taksa paguhej nga të gjithë. Në çdo libër ishte e detyrueshme përmendja e partisë komuniste. Por për një liri të madhe  edhe taksa duhej të ishte e pazakonshme. Dhe unë kisha nevojë jo për një liri gjysmake”. (Kadare Ismail, Dialog me Alain Bosque, Onufri 2002, Botim i Katërt, Tiranë, F.34).

Ndërkohë, në librin e saj “Kohë e pamjaftueshme”, bashkëshortja e shkrimtarit, Helena Kadare, pohon “vëzhgimin” nga vetë diktatori të gjithë jetës dhe veprës së shkrimtarit. “Me Is ndodhnin gjëra që nuk ndodhnin me asnjë shkrimtar tjetër. Qëndrimi i dyzuar i shtetit ndaj tij, ndihej qartë. Merrej me mend se dikush nga lart ndiqte çdo hap të tij. Ky dikush s’mund të ishte veçse Enver Hoxha. Kështu që legjenda e mbrojtjes së tij kishte një bazë dhe Is vetë nuk e ka mohuar asnjëherë këtë”. (“Kohë e pamjaftueshme”, Helena Kadare, Onufri 2011, f.343).

 

Parë sot, pas shumë e shumë debatesh mbi letërsinë e tij, duke mos harruar as atë kohë e as këtë kohë, e as pohimet apo mohimet e vetë autorit, vlen të bëjmë vetëm një pyetje: A do ta lexojmë veprën e Kadaresë sipas “kohës universale të letërsisë”?

Vazhdo leximin
Kliko të komentosh

Duhet të jeni i kyçur në mënyrë që të mund të lini një koment Kyçu

Përgjigju

MË TEPËR

Radar5 orë më herët

Rama ka futur thika pas shpine ndaj Kosovës në mënyrë të vazhdueshme

Berisha jashtë Parlamentit ndërkohë që flet kryeministri: Rama ka futur thika pas shpine ndaj Kosovës në mënyrë të vazhdueshme Ish-kryeministri...

Mix5 orë më herët

Çfarë është Flaka e Përjetshme në Chestnut Ridge?

Edhe pse që fëmijë na kanë mësuar se uji e shuan zjarrin, në Shtetet e Bashkuara ekziston një ujëvarë brenda së...

Mix6 orë më herët

Jennifer Lopez, këngë dedikuar Ben Affleck

Jennifer Lopez zbuloi së fundmi se do të publikojë këngë dedikuar Ben Affleck. Përmes rrjetit social,Instagram, Jennifer  ndau listën e këngëve...

Mix6 orë më herët

Zgjoheni çdo ditë me sklepa në sytë tuaj? Ja çfarë tregojnë ato për shëndetin

Një grumbullim i papastërtive në cepin e syrit ose tek qerpikët është normale, por një ndryshim në ngjyrë, konsistencë ose...

Mix23 orë më herët

Elon Musk mund të prodhojë një smartphone nëse Apple e Google bllokojnë Twitter-in

Shefi i Twitter-it, Elon Musk ka thënë se është i hapur për të krijuar smartfonin e tij ‘alternativ’ në rast...

Mix24 orë më herët

Njeriu më i pasur i Azisë, Gautam Adani shpall ambicien për një media globale

  Gautam Adani dëshiron të krijojë një markë globale lajmesh në shenjë të ndikimit në rritje dhe ambicies ndërkombëtare të...

Mix1 ditë më herët

Elon Musk: Nuk e mbështes Trump në presidenciale, jam me DeSantis!

Teksti i mesazhit është bërë publik si pjesë e një beteje ligjore mes Musk dhe ‘Ars Technica’ Vetëm para pak...

Mix1 ditë më herët

Obeziteti tek fëmijët shkakton pubertet të hershëm, rrezik për sëmundje të rënda

Nëse fëmijët në moshën tre vjeçare kanë peshë të tepërt trupore, ka mundësi që në moshën nëntë vjeçare të hyjnë...

Mix1 ditë më herët

Kjo stërvitje për muskujt e barkut është e shkurtër, por kaq efektive!

PHOTO CREDITS: SKINNY MS Trajnerët shpesh sugjerojnë një rutinë fitnesi jo të njëtrajtshme. Ideja për ta bërë shumëllojshmërinë një pjesë të...

Radar1 ditë më herët

Sot bëhen tre vite nga tërmeti tragjik i 26 nëntorit të 2019-ës, ku humbëm 51 jetë

Kjo e shtunë shënon 3-vjetorin e tërmetit tragjik, që tronditi vendin mëngjesin e 26 nëntorit të vitit 2019, duke i marrë...

Facebook